Krajobraz kulturowy to zjawisko, które wciąż się zmienia. Gdybyśmy stanęli 100 lat temu w Beskidzie Niskim, wschodniej części Beskidu Sądeckiego czy na zachodzie Bieszczad zobaczylibyśmy zupełnie inny widok niż obecnie. Dominowały w nim cerkwie, gospodarstwa jednobudynkowe z długimi chałupami krytymi strzechą lub gontem. Tak było do 1947 r… Kim byli ludzie, którzy zamieszkiwali te tereny i co się z nimi stało?
Łemkowie w Polsce
Łemkowie, bo to właśnie oni zamieszkiwali w przeszłości tereny Beskidu Niskiego oraz część Beskidu Sądeckiego i Bieszczad, są ludnością wywodzącą się z terenów dzisiejszej Rumunii. Przywędrowali na ziemie polskie w XIV/XV w. prowadząc swoje stada. Z czasem zostali osiedleni w górach przez rodziny szlacheckie oraz władców, ponieważ świetnie radzili sobie w tych trudnych warunkach.
Przez wieki ludność, która z czasem zaczęła nazywać się Łemkami, wykształciła swoją odrębną kulturę. Łemkowie należą do kościoła grekokatolickiego lub prawosławnego, mówią własnym językiem, który ma wiele cech ukraińskiego, z naleciałościami polskimi i słowackimi. Prowadząc osiadły tryb życia, zajmowali się w przeszłości głównie rolnictwem i w niektórych rejonach jak np. w Paśmie Jaworzyny Krynickiej w Beskidzie Sądeckim wypasem. Kilka wsi wyspecjalizowało się też w różnorodnych rzemiosłach, jak na przykład Łosie w maziarstwie, Nowica w produkcji łyżek, a Bartne w kamieniarstwie.
Po II wojnie światowej krajobraz kulturowy Łemkowszczyzny zmienił się całkowicie w wyniku przesiedleń do ZSRR oraz Akcji Wisła. Na miejsce przesiedlonych mieszkańców przyszli polscy osadnicy, wiele wsi opustoszało całkowicie i dziś przypominają o nich tylko przydrożne krzyże czy ukryte w zaroślach cmentarze. Niektórzy Łemkowie wrócili na swoje tereny po 1956 r., a następnie po 1989 r., ale tworzą w tej chwili niewielkie grupy. Wciąż jednak żywa jest ich kultura i tradycje.
Łemkowskie pamiątki w krajobrazie i kulturze
Łemkowie wciąż żyją w Polsce, ale większość mieszka na Dolnym Śląsku lub na północy Polski. Na Łemkowszczyźnie żyje tylko niewielka społeczność, jest ona jednak bardzo prężna i kultywuje swoje zwyczaje. Żywe są łemkowskie pieśni i muzyka, działają zespoły folklorystyczne, a odbywająca się co roku w lipcu Łemkowska Watra w Zdyni w Beskidzie Niskim przyciąga tysiące gości.
Wędrując przez tereny dawnej Łemkowszczyzny bez trudu odnaleźć można zabytkowe cerkwie, jak choćby wpisane na listę UNESCO świątynie w Kwiatoniu, Owczarach, Brunarach czy Powroźniku. Pamiątką po dawnych mieszkańcach są też krzyże i kapliczki kamienne oraz stare cmentarze. Łatwo je napotkać wędrując po dolinach opuszczonych wsi.
Elementem, który jest obecnie bardzo mocno odkrywany na terenach całej Łemkowszczyzny, jest łemkowska kuchnia. Prosta, smaczna, sycąca i mocno związana z naturą zachwyca kolejne pokolenia. Renesans ludowych potraw potwierdza menu Restauracji Strakija z Muszyny. To restauracja regionalna, która czerpie garściami z tego dziedzictwa, modyfikując je nieco do dzisiejszych warunków.